آنچه در این صفحه میخوانید:
همه چیز در مورد محلولپاشی
مقدمه
همه چیز در مورد محلولپاشی شروع میشود از یک اصل ساده: گاهی خاک، حتی با بهترین برنامهریزی کودی، نمیتواند عناصر غذایی را بهموقع به گیاه برساند. در چنین شرایطی، تغذیهٔ برگی بهعنوان یک روش پیشرفته، سریع و هدفمند، نقش کلیدی در تضمین عملکرد و کیفیت بهینهٔ محصول ایفا میکند.
محلولپاشی نهتنها در مقایسه با کوددهی خاکی آسیب کمتری به محیطزیست وارد میکند، بلکه در مراحل حساس رشد، مانند گلدهی، تشکیل میوه یا رشد سریع برگ، امکان رفع فوری کمبودهای عناصر (بهویژه عناصر کمتحرک مانند کلسیم و بور) را فراهم میآورد. درک صحیح اصول محلولپاشی، از جنس کود تا زمان و روش مصرف، کلید افزایش کارایی کودهای برگی و دستیابی به حداکثر بازده اقتصادی در کشت مدرن است.
علت محلول پاشی عناصر غذایی
در بسیاری از مزارع و باغات ایران، شرایط نامناسب خاک (مانند قلیایی بودن، فشردگی یا کمبود رطوبت) و عوامل آبوهوایی نامطلوب (مانند سرما، خشکی یا گرما) باعث میشوند که گیاه عناصر غذایی را از خاک جذب نکند، حتی اگر کود کافی در خاک وجود داشته باشد.اگر این محدودیتها همزمان با دورههای بحرانی رشد گیاه رخ دهند، مانند گلدهی، تشکیل میوه یا پر شدن دانه، کمبود عناصر میتواند ضرر اقتصادی جبرانناپذیری ایجاد کند.
در چنین شرایطی، محلولپاشی عناصر غذایی تنها راهحل سریع، مستقیم و مؤثر است؛ چرا که عناصر را مستقیماً به محل نیاز (برگ یا میوه) میرساند و وابستگی گیاه به جذب از خاک را بهطور موقت چند برابر کاهش میدهد.
این همان نقطهای است که «همه چیز در مورد محلولپاشی» از یک تکنیک کمکی، تبدیل به استراتژی کلیدی مدیریت تغذیهٔ هوشمند میشود.

ﺷﮑﻞ 1- ﺗﻐﯿﯿﺮ ﺣﻼﻟﯿﺖ ﯾﺎ اﻧﺘﻘﺎل ﻋﻨﺎﺻﺮ ﻏﺬاﯾﯽ در pH ﻧﺎﻣﻄﻠﻮب ﺧﺎك؛ ﺑﺎﻻ ﺑﻮدن ﺑﯿﮑﺮﺑﻨﺎت درﻣﺤﺪوده ﻗﺮﻣﺰرﻧﮓ ﻣﻮﺟﺐ ﮐﺎﻫﺶ ﺣﻼﻟﯿﺖ، ﺟﺬب، اﻧﺘﻘﺎل و ﺗﺄﺛﯿﺮ ﻋﻨﺎﺻﺮ ﻏﺬاﯾﯽ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻓﺴﻔﺮ، آﻫﻦ، روي، ﻣﻨﮕﻨﺰ و ﻣﺲ در ﺧﺎكﻫﺎي آﻫﮑﯽ ﻣﯽﺷﻮد.
شرایطی که تغذیهٔ برگی را بر کوددهی خاکی ترجیح میدهند
در بسیاری از مزارع و باغات — بهویژه در مناطقی با خاکهای قلیایی مانند اصفهان، یزد یا خراسان — تغذیهٔ خاکی همیشه کافی نیست. در چنین شرایطی، محلولپاشی (تغذیهٔ برگی) تنها راهحل مؤثر برای رفع کمبودهای حاد است. این روش زمانی ترجیح داده میشود که:
- نیاز گیاه از ظرفیت جذب ریشه بیشتر باشد، مثلاً در دورههای بحرانی رشد (گلدهی، تشکیل میوه یا پر شدن دانه).
- pH نامطلوب خاک (معمولاً بالای ۷٫۵) باعث کاهش حلالیت عناصر (بهویژه آهن، روی، منگنز) و مسدود شدن جذب آنها شود.
- یونهای بیکربنات (HCO₃⁻) در خاک فراوان باشند، شرایطی رایج در آبهای سخت که منجر به رسوب عناصر کمتحرک میشود.
- عناصر غذایی در خاک به شکلهای غیرقابل جذب یا پیوند شیمیایی پایدار درآمده باشند (مثل فسفر در خاکهای آهکی).
- غلظت بالای یونهای رقیب (مانند سدیم یا کلسیم) مانع جذب عناصر ضروری شود (پدیدهٔ آنتاگونیسم یونی).
- ریشهها به دلیل بیماریهای قارچی، نماتدها یا فشردگی خاک آسیب دیده یا فعالیت محدودی داشته باشند.
در چنین شرایطی، «همه چیز در مورد محلولپاشی» به یک استراتژی تغذیهای هوشمند تبدیل میشود: نه یک جایگزین کود خاکی، بلکه مکمل هوشمندی که در لحظهٔ نیاز، عناصر را مستقیماً به بافتهای فعال گیاه میرساند.
مانند:
دمای پایین، رطوبت یا مقدار اکسیژن نامطلوب و تهویه نامناسب و غرقاب شدن
چرا حتی با کوددهی کافی، گیاه دچار کمبود میشود؟
و چرا «همه چیز در مورد محلولپاشی» شروع از درک این محدودیتهاست
حتی در خاکهایی که بهخوبی کوددهی شدهاند، محدودیتهای فیزیولوژیک و محیطی میتوانند جذب و توزیع عناصر غذایی را در گیاه مختل کنند. این محدودیتها بهویژه در دورههای بحرانی رشد (مانند تشکیل گل، میوه یا دانه) حادتر میشوند و دلایل اصلی آنها عبارتند از:
- دمای پایین در اوایل بهار که جریان آب و عناصر در آوند آبکش را کند میکند — بهویژه برای عناصر کمتحرک مانند کلسیم، بور، آهن، روی و منگنز.
- افزایش نیاز موضعی در اندامهای در حال رشد (مثل میوههای بزرگ، خوشهها یا بافتهای ذخیرهای)، در حالی که گیاه نمیتواند عناصر را بهسرعت از برگهای پیر یا ریشهها انتقال دهد.
- پیشافتادن گلدهی نسبت به رشد برگ، که باعث میشود تقاضا برای عناصر از آوند چوبی فراتر رود و انتقال ناکافی رخ دهد.
- دورههای طولانی خشکی یا رطوبت اشباع که جریان تعرق (و در نتیجه جابهجایی عناصر در آوند چوبی و آبکش) را مختل میکنند.
- پیری بافتها و کاهش فعالیت ریشه به دلیل رقابت اندام هوایی برای کربوهیدراتها — شرایطی رایج در پایان فصل رشد.در چنین شرایطی، حتی اگر عناصر کافی در خاک وجود داشته باشند، رساندن آنها به محل نیاز، غیرممکن یا بسیار کند است. اینجاست که کوددهی برگی (محلولپاشی) به یک راهکار هوشمندانه تبدیل میشود.
کوددهی بهینهٔ برگی تنها به «پاشیدن کود» خلاصه نمیشود؛ بلکه تلفیقی از علم و عمل است که به عوامل زیر بستگی دارد:
✔ نوع و فرمولاسیون کود (مثل کلاتها یا نمکهای محلول)
✔ گونه، سن و سلامت برگ
✔ شرایط آبوهوایی (دما، رطوبت نسبی، سرعت باد)
✔ زمان و روش اجرا (غیر از ظهر، همراه با خیسکننده و…)
درک این محدودیتها و نحوهٔ غلبه بر آنها، هستهٔ اصلی «همه چیز در مورد محلولپاشی» است — چرا که محلولپاشی نه یک جایگزین کود خاکی، بلکه کلید رفع کمبودهای پنهان و حفظ سلامت گیاه در لحظات حساس است.
زمان جذب و تحرک عناصر غذایی در گیاهان
ﻋﻨﺎﺻﺮ ﻏﺬاﯾﯽ ﻣﯿﺰان ﺟﺬب 50 درﺻﺪ ﺗﺤﺮك در ﮔﯿﺎه | ||
ﻣﺘﺤﺮك | 0/5 -2 ساعت | ﻧﯿﺘﺮوژن ﺑﻪ ﺷﮑﻞ اوره ﺑﺎ ﺑﯿﻮرت ﭘﺎﯾﯿﻦ |
ﻣﺘﺤﺮك | 10-5 | ﻓﺴﻔﺮ |
ﻣﺘﺤﺮك | 24-10 ساعت | ﭘﺘﺎﺳﯿﻢ |
ﻏﯿﺮ ﻣﺘﺤﺮك | 2-1 روز | ﮐﻠﺴﯿﻢ |
ﻣﺘﺤﺮك | 5-2 ساعت | ﻣﻨﯿﺰﯾﻢ |
ﻣﯿﺎﻧﮕﯿﻦ | 20-10 روز | آﻫﻦ |
ﻣﯿﺎﻧﮕﯿﻦ | 2-1 روز | روی |
ﻏﯿﺮﻣﺘﺤﺮك | 2-1 روز | ﻣﻨﮕﻨﺰ |
ﻣﯿﺎﻧﮕﯿﻦ | 2-1 روز | ﻣﺲ |
در ﺑﺮﺧﯽ ﮔﻮﻧﻪﻫﺎ ﻣﺘﺤﺮك | 2-1 روز | ﺑﻮر |
ﻣﯿﺎﻧﮕﯿﻦ | 20-10 روز | ﻣﻮﻟﯿﺒﺪن |
جذب برگی عناصر غذایی سریع تر از ریشه است به طوريکه در شرایط مشاهده نشانه هاي کمبود و نیاز به تصحیح سریع نشانهها، در شرایط مختل شدن فعالیت ریشه در مرحله زایشی درختان، در مراحل حساس تعیین کننده محصول نهایی درختان به منظور افزایش محصول و کیفیت میوه تغذیه برگی توصیه میشود.
جذب و انتقال:
مراحل جذب عناصر غذایی شامل نفوذ از کوتیکول و روزنه هاي برگی و انتقال یون ها از طریق سلول به سلول و مسیرهاي آوندي چوبی و آبکش از برگ ها به محل مصرف است. انجام (aquaporines) انتشار غیرفعال از کوتیکول، روزنه ها و حفره هاي قطبی برگ می پذیرد. میزان جذب بستگی به غلظت محلول در سطح برگ و رطوبت نسبی هوا دارد.
انتقال سلول به سلول از طریق انتشار، جذب غشاء سیتوپلاسمی و انتقال فعال با مصرف انرژي همراه است. انتقال عناصر غذایی به نقاط دورتر از طریق حرکت سیمپلاست (آوند آبکش) و حرکت آپوپلاست (آوند چوبی) انجام می پذیرد. حرکت سیمپلاستی نیاز به انرژي دارد و براي کاتیون ها مناسب تر است، اما به دلیل بار منفی دیواره سلولی انتقال آنیون ها محدودتر است. انتقال عناصر غذایی توسط رابطه بین منبع و محل مصرف تنظیم و انتقال یون ها از محل ساخت قندها منبع برگ هاي بالغ به محل مصرف گل ها، میوه ها، نقاط مریستمی انتهایی شاخه ها و ریشه هاي درحال توسعه انجام میشود. انتقال در آوند چوبی حرکت آپوپلاست توسط جریان آوند چوبی تنظیم می شود. نیروي رانش در این جریان اختلاف پتانسیل آب بین خاك، برگ و اتمسفر است. انتقال آوندچوبی توسط تعرق درطی روز و فشار ریشه در شب کنترل می شود. موفقیت معمول محلولپاشی بستگی به مواردي از جمله محلول پاشی در هواي خنک و زمان هاي مرطوب روز، در سرعت کم باد، عدم محلول پاشی در شرایط تنش (پیش از محلولپاشی درختان آبیاري شوندکه از محصولات شرکت کیمیتک اسپانیا هم میتوان استفاده کرد)، آزمون اثرات جانبی و سمیت بر روي تعداد اندکی از درختان چند هفته پیش از محلول پاشی اصلی درختان در مناطق مرطوب داراي کوتیکول نازك و حساس تر به صدمه هستند، دارد.
