آنچه در این صفحه میخوانید:
عناصرکم تحرک و پرتحرک در گیاهان
فشردهشدگی خاک و تأثیر آن بر جذب (عناصر کمتحرک و پرتحرک در گیاهان)
فشردهشدگی خاک، تهویهٔ خاک را مختل کرده و تبادلات گازی را کاهش میدهد. در این شرایط، دیاکسیدکربن (CO₂) در خاک تجمع یافته و با کربناتهای موجود (بهویژه در خاکهای آهکی)، یون بیکربنات (HCO₃⁻) را تشکیل میدهد. این فرآیند منجر به افزایش pH خاک و ایجاد محیطی قلیایی میشود.
در چنین شرایطی، عناصر کمتحرک در گیاهان — بهویژه آهن (Fe)، روی (Zn)، منگنز (Mn) و مس (Cu) — بهسرعت غیرمحلول شده و برای ریشه غیرقابل جذب میشوند. در نتیجه، حتی اگر این عناصر در خاک وجود داشته باشند، گیاه دچار کمبود پنهان یا ظاهری میشود که علائم آن ابتدا در برگهای جوان دیده میشود.
همزمان، کاهش اکسیژن خاک (ناشی از فشردگی) نیز فعالیت ریشه را کاهش داده و جذب عناصر پرتحرک مانند نیتروژن (N) و پتاسیم (K) را نیز محدود میکند — اما علائم آن دیرتر و در برگهای پیر ظاهر میشود.
بنابراین، شناخت ارتباط بین فشردهشدگی خاک، قلیایی شدن محیط ریزوسفر و رفتار عناصر کمتحرک و پرتحرک در گیاهان، برای تشخیص صحیح کمبودها و برنامهریزی هوشمندانهٔ کوددهی ضروری است.
شکل 1- کمبود عناصر غذایی خاک به دلیل آبشویی عناصر غذایی از خاک
فشرده شدن خاک:
فشردهشدگی خاک و تأثیر آن بر جذب (عناصر کمتحرک و پرتحرک در گیاهان)
فشردهشدگی خاک، تهویهٔ خاک را مختل کرده و تبادلات گازی را کاهش میدهد. در این شرایط، دیاکسیدکربن (CO₂) در خاک تجمع یافته و با کربناتهای موجود (بهویژه در خاکهای آهکی)، یون بیکربنات (HCO₃⁻) را تشکیل میدهد. این فرآیند منجر به افزایش pH خاک و ایجاد محیطی قلیایی میشود.
در چنین شرایطی، عناصر کمتحرک در گیاهان — بهویژه آهن (Fe)، روی (Zn)، منگنز (Mn) و مس (Cu) — بهسرعت غیرمحلول شده و برای ریشه غیرقابل جذب میشوند. در نتیجه، حتی اگر این عناصر در خاک وجود داشته باشند، گیاه دچار کمبود پنهان یا ظاهری میشود که علائم آن ابتدا در برگهای جوان دیده میشود.
همزمان، کاهش اکسیژن خاک (ناشی از فشردگی) نیز فعالیت ریشه را کاهش داده و جذب عناصر پرتحرک مانند نیتروژن (N) و پتاسیم (K) را نیز محدود میکند — اما علائم آن دیرتر و در برگهای پیر ظاهر میشود.
بنابراین، شناخت ارتباط بین فشردهشدگی خاک، قلیایی شدن محیط ریزوسفر و رفتار عناصر کمتحرک و پرتحرک در گیاهان، برای تشخیص صحیح کمبودها و برنامهریزی هوشمندانهٔ کوددهی ضروری است.
شکل 2- فشردگی و تراکم خاک سبب کاهش عناصر غذایی موجود در خاک میشود.
مصرف کود حیوانی نپوسیده
چالشهای ناشی از مصرف نادرست کودها و ارتباط آن با «عناصر کمتحرک و پرتحرک در گیاهان»
یکی از رایجترین اشتباهات در مدیریت تغذیهٔ گیاه، مصرف کود حیوانی نپوسیده است. این کود در مراحل اولیهٔ تجزیه، نیتروژن قابل دسترس خاک را مصرف میکند تا فرآیند پوسیدگی (مینرالیزاسیون) انجام شود. در نتیجه، گیاه در همان زمان حساس رشد، با کمبود نیتروژن مواجه میشود — عنصری کاملاً متحرک که کمبود آن ابتدا در برگهای پیر دیده میشود.
از سوی دیگر، کودهای حیوانی — حتی پوسیده — گاهی میزان برخی عناصر را در خاک چندین برابر افزایش میدهند (مثل پتاسیم یا روی). این افزایش غیرمتوازن میتواند منجر به آنتاگونیسم یونی شود؛ یعنی مهار جذب عناصر دیگر توسط ریشه. بهعنوان مثال، فراوانی بیش از حد روی، جذب آهن (عنصری کمتحرک) را مختل میکند و علائم کلروز بین رگبرگی در برگهای جوان ایجاد مینماید.
همچنین، مصرف یکسویه کودهای شیمیایی پرمصرف (مانند اوره، سوپرفسفات و کلرور پتاسیم) و چشمپوشی از کودهای کممصرف (میکرو المنتها)، باعث تشدید کمبودهای پنهان میشود. این کمبودها اغلب خود را بهصورت کاهش عملکرد یا کیفیت محصول نشان میدهند، نه با علائم ظاهری واضح. در اینجا، آگاهی از تفاوت بین عناصر کمتحرک و پرتحرک در گیاهان به کشاورز کمک میکند تا از مکان ظهور علائم (برگ جوان vs. برگ پیر) برای تشخیص نوع کمبود استفاده کند.
در شرایط خشکی و تبخیر شدید نیز مشکلات تغذیهای تشدید میشوند. نمکهای محلول مانند کلرور پتاسیم، کلرور سدیم و تا حدی نیتراتها، کلسیم و منیزیم به سطح خاک کشیده شده و در آن تجمع مییابند. در نتیجه، این عناصر در ناحیهٔ فعال ریشه (عمق ۲۰–۴۰ سانتیمتر) در دسترس نیستند و گیاه نمیتواند آنها را جذب کند — حتی اگر در خاک وجود داشته باشند.
نتیجهگیری:
برای جلوگیری از این چالشها، برنامهریزی جامع تغذیهای ضروری است که در آن:
- از کودهای حیوانی کاملاً پوسیده استفاده شود،
- نسبت مناسب کودهای پرمصرف و کممصرف رعایت گردد،
- در مناطق خشک، کوددهی همراه با آبیاری (مثلاً تحتالشاخ یا قطرهای) انجام پذیرد،
- و مهمتر از همه، حرکتپذیری عناصر (کمتحرک یا پرتحرک بودن) در تفسیر علائم و انتخاب روش کوددهی در نظر گرفته شود.
روشهای تعیین کمبود عناصر غذایی در درختان میوه
تشخیص کمبود عناصر غذایی در گیاهان: چرا آنالیز خاک کافی نیست؟
در مدیریت تغذیهای صحیح گیاهان، شناخت دقیق وضعیت عناصر غذایی، بهویژه عناصر کمتحرک و پرتحرک در گیاهان، نقشی حیاتی دارد. یکی از روشهای رایج برای ارزیابی این وضعیت، آنالیز خاک است.
در این آزمایش، نمونهای از خاک مزرعه یا باغ بهدست کارشناسان آزمایشگاههای معتبر تحویل داده میشود تا پارامترهایی مانند اسیدیته (pH)، شوری (EC) و میزان عناصر قابل جذب در خاک اندازهگیری شوند. با این حال، تجربه و پژوهشهای میدانی نشان دادهاند که نتایج آنالیز خاک همیشه با وضعیت واقعی تغذیهای گیاه همخوانی ندارد.
چرا؟
زیرا ریشههای گیاه — بهویژه درختان میوه — اغلب از لایههای عمیقتر خاک تغذیه میشوند، در حالی که نمونهبرداری معمولاً فقط از ۱۵ تا ۳۰ سانتیمتر عمق سطحی انجام میشود. این موضوع بهویژه در تشخیص کمبود عناصر کمتحرک در گیاهان (مانند کلسیم، بور و آهن) حائز اهمیت است، چرا که این عناصر حتی اگر در خاک موجود باشند، ممکن است به دلیل شرایط خاک (مثل قلیایی بودن یا کمبود رطوبت) جذب نشوند.
در مقابل، عناصر پرتحرک در گیاهان مانند نیتروژن، پتاسیم و منیزیم، حتی اگر در خاک کم باشند، ممکن است گیاه از ذخایر برگهای پیر آنها استفاده کند — و این هم باعث میشود علائم کمبود دیر ظاهر شود.
بنابراین، برای برنامهریزی دقیق کوددهی و جلوگیری از ضرر اقتصادی، بهترین راهکار ترکیب سه ابزار است:
✔ مشاهدهٔ علائم ظاهری (با در نظر گرفتن حرکتپذیری عناصر)،
✔ آنالیز بافت برگ (بهعنوان معیار مستقیم وضعیت تغذیهای)،
✔ و آنالیز خاک (بهعنوان مکمل).
درک صحیح مفهوم «عناصر کمتحرک و پرتحرک در گیاهان» نهتنها به تشخیص بهموقع کمبود کمک میکند، بلکه راهنمای هوشمند انتخاب نوع کود، روش مصرف و زمانبندی مناسب نیز هست — موضوعی که در تولید کودهای متعادل و کارآمد، اولویت اصلی ماست.
شکل 3- نمونه برداری از خاک برای انجام آزمون خاک
نالیز و تجزیه بافتهای گیاهی (برگ و دمبرگ):
آنالیز بافت گیاهی — بهویژه نمونهبرداری از برگ و دمبرگ — هنگامی انجام میشود که گیاه در دورهٔ فعال رشد قرار دارد. این آزمایش ابزاری دقیق برای تأیید یا رد اختلالات ظاهری ناشی از کمبود یا اضافهٔ عناصر غذایی است.
در این روش، نمونههای برگ درخت تجزیه شده و غلظت عناصر غذایی در آنها اندازهگیری میشود. سپس این مقادیر با دامنهٔ استاندارد یا بهینهٔ عناصر (که بر اساس دادههای علمی و شرایط گونهای-منطقهای تعیین میشود) مقایسه میگردد.
این فرآیند تنها در آزمایشگاههای معتبر و استاندارد قابل اجراست، زیرا دقت نتایج به حساسیت دستگاهها، روش نمونهبرداری و تفسیر درست دادهها بستگی دارد.
آنالیز بافت گیاهی، بهویژه هنگامی که علائم ظاهری گمراهکننده هستند یا کمبود پنهان وجود دارد، نقشی کلیدی در تشخیص دقیق وضعیت تغذیهای گیاه ایفا میکند.
شکل 4- آنالیز بافت گیاهی برای شناخت کمبود عنصر غذایی در گیاه
تشخیص ظاهری از روی علائم
گیاهان در پاسخ به کمبود عناصر غذایی، علائم مشخصی بر روی اندامهای خود — بهویژه برگها — ایجاد میکنند. این علائم میتوانند بهعنوان اولین نشانه برای تشخیص نیازهای تغذیهای گیاه مورد استفاده قرار گیرند؛ اما نمیتوانند معیار قطعی برای تشخیص دقیق کمبود در نظر گرفته شوند.
دلیل این امر چندگانه است:
- برخی عناصر کممصرف، علائم بسیار شبیهای از خود بهجا میگذارند.
- در برخی موارد، کمبود یک عنصر بهصورت پنهان رخ میدهد؛ یعنی هیچ نشانهی ظاهری مشهودی ایجاد نمیکند، اما تأثیر منفی محسوسی بر عملکرد نهایی گیاه دارد.
از آنجا که برگها کارخانهٔ تولید مواد غذایی برای میوهها محسوب میشوند، سلامت آنها مستقیماً بر کیفیت و میزان عملکرد میوه تأثیر میگذارد. بنابراین، در اولین فرصت پس از مشاهدهٔ هرگونه علامت غیرعادی، باید اقدامات لازم برای تشخیص دقیق و رفع کمبود آغاز شود تا از خسارت بیشتر جلوگیری گردد.
شکل 5- شناسایی کمبود عنصر غذایی از روی علائم ظاهری گیاه
حل ظهور علائم کمبود عناصر غذایی در گیاهان
به درجهٔ حرکتپذیری (جابهجاییپذیری) هر عنصر درون گیاه بستگی دارد. بر این اساس، عناصر غذایی به دو دستهٔ عناصر متحرک و عناصر غیرمتحرک تقسیم میشوند:
عناصر متحرک
علائم کمبود این عناصر ابتدا در برگهای پیر (معمولاً برگهای پایینی) ظاهر میشود، زیرا گیاه میتواند آنها را از بافتهای قدیمی به سمت بافتهای جوانتر منتقل کند.
این عناصر عبارتاند از: نیتروژن (N)، فسفر (P)، پتاسیم (K) و منیزیم (Mg).
عناصر غیرمتحرک
در مورد این گروه، علائم کمبود ابتدا در برگهای جوان (معمولاً برگهای انتهایی یا بالایی) مشاهده میشود، چرا که این عناصر پس از جذب، دیگر در گیاه جابهجا نمیشوند.
این عناصر شامل: کلسیم (Ca)، بور (B)، آهن (Fe)، روی (Zn)، مس (Cu)، منگنز (Mn) و مولیبدن (Mo) هستند.
عدم توجه به وضعیت تغذیهای گیاه، نهتنها عملکرد، بلکه کیفیت محصول را نیز بهطور چشمگیری کاهش میدهد و در نهایت منجر به ضرر اقتصادی برای کشاورز میشود.
درک درست اصول تغذیهٔ گیاهی، تشخیص بهموقع علائم کمبود و افتراط عناصر غذایی، و کاربرد بهینهٔ کودهای مناسب، از کلیدهای اصلی سلامت گیاه و سودآوری مزرعه محسوب میشوند.
نام عنصر | فرم قابل جذب توسط گیاه | تحرک عنصر در گیاه |
نیتروژن | NO3-, NH4+ | متحرک |
فسفر | HPO42-, H2PO4- | متحرک |
پتاسیم | K+ | متحرک |
کلسیم | Ca2+ | غیرمتحرک |
منیزیم | Mg2+ | متحرک |
گوگرد | SO42- | غیرمتحرک |
منگنز | Mn2+ | غیرمتحرک |
آهن | Fe2+ | غیرمتحرک |
مس | Cu+, Cu2+ | متحرک |
